ANTALYA’NIN GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE TÜRKLEŞMESİ
İlkçağlardan beri Anadolu coğrafyasına sürekli göçler olmuştur. Özellikle Proto
Türklerden (Ön Türkler) sonra 1071 Malazgirt savaşı ile Anadolu’nun Türkleşmesi
hız kazanmış, XV. Asrın ikinci yarısından sonrada fetih edilen bölgelerdeki iskan faaliyet-
leri devam etmiştir. Türk nüfusu Anadolu’nun her yerinde ve fetih edilen bölgelerde meskûn
hale getirilmiştir. Elde ki mevcut kayıtlardan görüldüğü üzere Oğuz boylarına mensup
Oymaklar, 24 boy2dan 21’inin Anadolu’ya gelmiş olduğunu ortaya koymaktadır.( 1 )
Yer adları sırasına göre Oğuz boyları şunlardır:
1.Kayı 2.Afşar (Avşar) 3.Kınık 4.Eymür 5. karkın 6. Bayındır 7.Salur 8. Yüreğir 9.Çepni
10. İğdir 11.Bayat 12.Ala-Yuntlu 13.Kızık 14.Yazır 15. Dodurga 16. Beğ-dili 17.Büğdüz
18.Çavuldur 19.Yıva 20. Döğer 21.Kara-evli 22.Peçenek 23.Alka Bölük (Alkaravlı)
24. Yaparlu ( 2 )
Antalya (Teke) bölgesindeki yer isimlerini incelediğimiz de bu bölgelere iskân edilmiş olan
Oğuzların (Türkmen=Yörük) adını aldıklarını görmekteyiz XI. yüzyıldaki Selçuklu fütuhatına iştirak eden oğuzlar, Anadolu’nun ilk yoğun Türk iskânını gerçekleştirmişlerdir. Anadolu’nun her tarafında olduğu gibi Teke-eli bölgesi de bu sırada iskâna tabi tutulmuştur.
Oğuz boylarından Üç-okların birinci teşekkülü olarak ifade edilen Bayındır boyunun ( 3 )
Adına alan Bayındır, Çavuldur (Çavundur) adına izafeten Çavundur adından bozma Çavdır,
Oğuzlar’ın Salur boyunun adını alan Salur, Oğuzların Dodurga boyunun mensuplarının iskânından dolayı Dodurga, Oğuzlar’ın Eymür boyuna mensubiyeti ifade eden Eymür, Ertuğrul
Beyin bağlı olduğu Kayı boyu ve Karakeçili aşiretinin Milli aşiret grubunu ifade eden Milli ( 4 )
Oğuzların Yüreğir boyuna mensubiyete izafeten yüreğir adında 4 ayrı köy, Oğuzların Büğdüz boyuna mensubiyeti ifade eden Büğdüz adında 2 ayrı köy, Oğuzların Kınık boyuna izafeten Kınık adında 2 ayrı köy ve yine kınık boyuna mensubiyeti ifade eden Ak-yaka şeklindeki yer adları: Selçuklu fütuhatı neticesi Teke bölgesine yerleşen Oğuz boy veya oymaklarının isimlerini verdiklerini göstermektedir.(5) Yörük grubuna dahil bulunan Yazır boyuna mensup unsurlardan en önemlisi Teke Sancağında yaşamaktadır. Teke Sancağında sarı ve kara sıfatları ile iki şube olup Öz kent adlı bir köyede sahiptirler. Bölgede Yazır adı ile iki de köy vardır. Üç yazır boyu köyü, bu boydan kalabalık ve mühim bir yazır topluluğunun iskân olduğunu göstermektedir. ( 6 ) Yine diğerleri gibi Antalya Şer’iyye Sicillerinde ( 7 ) de adı geçen Yund adlı köyü teşkil edenler muhtemelen oğuzların ala-Yuntlu boyuna mensup olmalıdırlar.( 8 ) Şehir Kara koyunlu ve kara koyunlu köyleri, büyük Türk boylarından Kara koyunlulardan ( 9 ) Yörüklerin iskân olduğu ve boylarının adını verdikleri yerdir. Yine, Koyunlar köyü nünde adını muhtemelen buraya yerleşmiş olan Selçuklu fütuhatından sonra Moğol istilası neticesi Anadolu’ya gelmiş olan bayındır boyunun bir oymağı olan Akkoyunlular’dan veya Türk boyu olan Karakoyunlulardan almış olmalıdır.
Cemaat-i Yörükan-ı Varsak / olarak ifade edilen ve Karaman’ dan dan geldikleri (10 ) belirtilen, Antalya merkeze bağlı Varsak kasabası da, XIV. Yüzyılın birinci yarısının ortalarına doğru Çukurova’ya göçüp bölgenin her tarafına hâkim olmuş olan Üç-ok’un altı oğlundan (Koşun, Varsak, Kara İsa, Özer, Gündüz ve Kuş demir ) ( 11 ) Varsak aşiretinden gelip yerleşenlerin atalarının adını, iskân oldukları yere vermeleri dolayısıyla bu ismi almış olması muhtemeldir.
Kanuni devrinde yazılmış olan defter kaydında, asıl Bozulus grubuna dâhil teşekküller arasında Avşar, Beğdili, Karkın, Bayat ve Döğer gibi Oğuz boylarına mensup Teke eli’nde bulunan bazı şubelere Güney-doğu Anadolu da da rastlanmaktadır.(12)
Anadolu’nun aşağı yukarı her tarafında olduğu gibi Teke sancağı’nda da her bir boy’a mensup aşiretler yalnız bir yerde iskân olup, o yere boy’unun adını verdiği gibi, sancağın birçok yerinede dağılmış ve aynı adlarla köyler, kasabalar oluşturmuşlardır.
Teke civarına yerleşmiş ve Honamlı adlı kabileye bağlı bulunan Kara Evli oymağı da Antalya bölgesine iskân olmuş Türk gruplarındandır. Ayrıca, Honamlı adıyla varlığını devam ettiren Yörükler de Antalya bölgesine yerleşmiş Türk kabilelerindendir ki, Antalya ve civarında yaşadıkları bilinmektedir.
Kurtlar karamanı, Güzelim Asi Karaman veya Güzelim karaman ve Asi karaman veya daha sonra Aşağı Karaman, Yukarı karaman isimleri ile ifade edilen yerlere de bu isimler Karaman oğulları adına izafeten verilmiştir. Karaman oğulları beyliği’nden oymakların göç ederek teşkil ettikleri köyler olması muhtemeldir.
Karkın köyü, XI. Yüzyıldaki Selçuklu fütuhatına iştirak eden Bayındırlar ’la beraber yaşadıkları bilinen Karkın Boyu’nun iskân olduğu ve kendi boyunun adını verdiği yerlerden birisidir. XVI. Yüzyılda yazılmış bir defterden Teke’de Karkın boyuna ait Cemaat-i Karkın adında 9 hane 20 neferlik bir oymağın mevcut olduğu tespit edilmektedir. (13)
Antalya Şer’iyye Sicilleri’nde Yıva adıyla kayıtlı (yanlış söylenişi ile Yuva) köy de Oğuzların Yıva boyuna mensup Yörüklerin iskân edildiği ve boylarının adının verildiği bir yerdir.(14)
Bayat köyü Oğuzların Bayat boyu’ndan Yörüklerin yerleştiği ve boylarının adını verdikleri bir yerleşim birimidir.
Kayıtlara göre, Anadolu’ya yerleşen Bayındır boyundan iki oymak’ın Teke’ye yerleştiği görülmektedir. Bunlardan biri Bayındır-Elsüz piri adındaki 37 vergi nüfusu kadar olan oymak, diğeri ise Tülü Bayındır adını taşıyan 25 vergi nüfusuna sahip bir oymaktır.(15)
Toroslar’daki Aladağ civarında yaşayan Kara Evli adındaki oymak 1888’lerde Teke’den buraya gelmişlerdir. Aladağ taraflarında yaşayan Horzumlu oymağı da bir Yörük kolu olup, bu oymağın Kara Koyunlu olduğu ve Ala iye taraflarından geldiği ve Teke Sancağı2nda Kara Koyunlu adında bir kabilenin yaşadığı bilinmektedir. Diğer taraftan Teke’deki Kara Evli oymağının bağlı bulunduğu Honamlı kabilesinin bir şubesi de Aladağ civarındaki Kara Evli oymağı ile yan yana yaşamaktadır.
Selçuklu devleti zamanında doğudan akın akın gelen Türk oymakları ve Türkmenler (Yörükler) Selçuklular tarafından küçük, küçük bölükler, 40–100 evlik obalar halinde parçalanarak çeşitli bölgelere yerleştirilmişlerdir. O gün ki Türkmen (Yörük) il, ulus, uruk ve daha ufak bölüklerin adları günümüz coğrafyasında çeşitli yerleşim yerlerinin adları olarak bugüne intikal etmiştir.
Teke-eli bölgesine XIII. Yüzyılın ilk yarısından itibaren XV. yüzyıl da dâhil Üç-oklar2a tabi boy ve oymaklar ağırlıkta olmak üzere, Oğuz boylarından çok çeşitli aşiretler yerleşmişlerdir.
Menteşe, Saruhan ve Karaman oğulları’nın zayıflamaları, dağılmaları üzerine bazı Türkmen (Yörük) zümreleri de bunlara katılmıştır.
Teke bölgesine yerleşen birçok Yörük aşireti iskân oldukları yerlere isimlerini vermiştir. Tahrir ve tapu defterlerinde de kayıtlı olan ve aynı zamanda bulundukları bölgeye özelliklerine uygun isimlerde veren bu aşiretlerden bazıları şunlardır.
Teke Kara hisarı’nda: İsalu. Menteşe, İğdir. Göğez, Bayındır, Kara Koyunlu İmre Oğlu
Antalya kazalarında: Karakeçili aşireti (17) Sarı keçili aşireti, Saruhan oğlu, Kızılca Keçelü. Kaş’a bağlı Kaledos’da: Bozdoğan, Ozanlar, Oğuzhanlu Milli’de: Bayat
Antalya’da: Çandır, Çakırlar, Karaman, Solaklar, İlyas, Eydir, varsak.
Korkud-eli’nde: Kureyş Dağı, Mamatlar, Yıva,(bozulmuş kullanılan şekli: Yuva) Avdan, Karkın, Dat, Köseler, Bayat, Yazır, Belenli.
Serik’te: Çandır, İsalı, Macar, Çakallı, Teke
Manavgat’ da: Sarılar, Demirciler, Işıklar, Cebeci, Aklar, Avsallar.
Elmalı’da: Yıva (bozulmuş kullanılan hali Yuva), Bayındır, Salur, Afşar, Tekke (Teke)
Finike’de: Yazır, Yıvalılar (kullanılan bozulmuş hali Yuvalılar).
Kaş’da: Bayındır, Yıva(bozulmuş kullanılan şekli: Yuva)(18)
Bu yer isimleri, iskân olunan oğuz boylarından bazılarına mensup olanların yalnız bir kısmıdır.
Tapu-Kadostra Genel Müdürlüğü Kuyud-ı Kadime Arşivinde bulunan XVI. asır tahrir defterlerinden yapılan karşılaştırmalı incelemede 24 oğuz boyuna ait yer adlarının en yoğun olduğu bölgenin Teke ( Antalya) sancağı olduğu tespit edilmiştir.(19) Buna (Defter-i Mufassal Liva-i Teke 5 Safer 996/1558) göre Elmalı-Kaş % 43, Konar’da %37, Ordu’da %33, İzmir-Çeşme’de %32, Viranşehir’de %22, oranında Oğuz boylarına ait yer adlarına rastlanmaktadır. Ancak Anadolu’nun diğer yörelerine olduğu gibi Teke yöresine de XVIII. Yüzyılda dahi Türkmen (Yörük) göçleri devam ettiğinden ve yeni, yeni yerleşim birimleri teşkil edilerek boy ve oymaklara ait isimler verilmeye devam edildiğinden, Oğuz boy ve oymak adlarının verildiği yer isimleri oranı daha da yüksektir.
Ne var ki; Cumhuriyet döneminde uygunsuz isimler yanında, birçok tarihimize ve kültürümüze ait isimler de değiştirilmiştir. Antalya’nın 1985 itibariyle 656 İlçe, Bucak, Belediye, Köy isminden 169’u değiştirilmiştir.(20) Bu tür değişiklikler, Türkiye genelinde isteklerde göz önünde tutularak devam etmektedir.(21)
24 Oğuz boyunun Anadolu’nun her tarafına dağılarak yerleşmesi, değişik bölgelere iskan edilmeleri neticesinde Anadolu’nun doğusundan -batısına, güneyinden- kuzeyine hem aynı soydan, aynı boydan ve aynı aşiretten olmaları bu vatan üzerindeki insanları yakın akraba özelliği arz eden bir millet konumuna getirmektedir.
Aynı aşiret mensuplarının Teke, Hamid, Aydın, livalarına, oradan başka yerlere (22),Çukurova yöresine iskân olunan Yörük aşiretlerinin Teke, Hamid, Biga, Karesi, Muğla, Bolu, Ankara ve Çankırı sancaklarındaki kasaba ve köylere yerleştikleri görülmektedir.(23)
Anadolu’nun Türkleşmesi yalnız bir göç hadisesi olmayıp, aynı zamanda din, kültür, sanat zanaat ve değerler yükü ile topyekûn bir fetih, Türkleşme ve İslamlaşma hadisesidir.
Bu vatan; yer isimleri, manevi ve milli değerler, örf adet, törelerimiz ile hür olarak yaşadığımız ecdadımızın eti-kemiği-kanından yoğrulmuş bu toprakların altına üstüne vurduğumuz Türklük mührü ile Türkleşmiştir.
Anadolu’da dolayısı ile Teke (Antalya) Sancağı’nda iskân olunan yerlere ve çeşitli mevkilere, yalnız yerleşen boy veya oymak adı değil, kurucusu, bir değer, hatıra, özellik, coğrafi vaziyet veya büyüklerin adı da verilmiştir.
Mesela, Candelore’yi Alâeddin Keykubad’ın feth etmesi sebebiyle, bu şehir adımız ile şereflensin emriyle, adına izafeten Alaiye adının verilmesi, o bölgeye vurulan Türk mührüdür. Ancak sonradan Alanya olarak değiştirilmiştir
Sarı keçili Yörüklerinin kurduğu Korkuteli’ye bağlı Karadiğin köyü (aslı Karatekin’dir ve Orta Asya’da Pamir’in kuzeybatı bölümünde, daha 9. yüzyılda oğuzların yaşadığı bir Türk şehrinin adıdır.(24)) Karadiğin şeklinde algılandığından sonradan “Esenyurt “ şeklinde değiştirilerek aslı tamamen ortadan kaldırılmıştır.
Anadolu’nun her tarafında olduğu gibi Teke-elinde de Yörük (Türkmen) zümreler meskûn olduğu yerlere isimlerini vererek varlıklarını toprağa nakşetmişlerdir.
İslamlar, Türkler, Değirmen özü, Eski Yörük, Sultan Alâeddin mahalleleri (Korkuteli),
Şerafeddin, Dur Ali, Osman halifeler, Antalya’nın mahallelerinden hatib Süleyman, Şeyh Şuca, aşık Toğan, Mecdüddin, ahi kızı, Çavuş bahçesi, Bali Beğ, Timurcu Süleyman, ahi Yusuf, Şeyh Sinan, Takıyyeci Mustafa, Timurcı Kara, Sufiler, İğdir hasan, Sağir bey, …vs gibi isimlerle de
Antalya, adım adım Türk isimleri ve değerleriyle bezenerek Türkleştirilmiştir.
Dip notlar:
(1) Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler) tarihleri, Boy teşkilatı destanlar, Ankara 1967,S.209
(2) F.Sümer, oğuzlar S.450
(3) F.Sümer, Bayındır, Peçenek ve Yüreğirler, DTFCFD, XI/2–4, 1953,S.317–344
(4) M. Beşir Aşan /Yukarı Fırat havzasında karakeçiler, VII. Osmanlı Semp. Ank.1993.S.35–45
(5) F.Sümer Bayındır. Peçenek ve Yüreğirler, DTCFD XI/2–4,1953,S.321
(6) F. Sümer, Bozoklu Oğuz Boylarına Dair DTFD XI/I 1953,S.69
(7) Antalya Şer’iyye Sicili, I/I3b, II/53 a-b, 73a IV/5b; V/4b-5a
(8) F.Sümer oğuzlar s.429
(9) F.Sümer, Karakoyunlular Ank.1969
(10) Ş.tekin dağ, S.55
(11) F.Sümer, Bayındır, Peçenek ve Yüreğirler s.340
(12) Faruk Demir taş, Bonzulus hak. DTFD VII/Mart 1949 S.35
(13) F.Sümer Bozoklu Oğuz boylarına Dair S.103
(14) F.Sümer Yiva Boyu Hak. Türkiyat mecmu. X S.151
(15) F.Sümer Bayındır Peçenek ve Yüreğirler S.321
(16) Hasan Moğol XIX yüzyılın başlarında Antalya Ank. 1991,S.27–42
(17) Ahmet Refik Anadolu’da Türk Aşiretleri,ist.1930 S.11
(18) S.F.Erten Ant. Vilayeti Tarihi ist.1940 S.30–31
(19) Bahaeddin Yediyıldız/ Yer adı verme usulleri sempoz. Ank 1984 s.26
(20) Türkiye ‘de Milli İdare Bölm. Beld, Köyler, İçş. Bak. İller İd. Gn. Müd. Yayını S. 87–97
(21) “ “ “ “ 1985 genel durum hk.
(22) Yusuf Halaoğlu, XVIII. Yüzy. Osm İmp. İskân siyaseti Ank.1991.S.83
(23) “ “ “ “ s.85–86
(24) Gordlevski, Anadolu Selçuklu devleti s.37
(25) Türkiye Milli İdare Bölümleri s.95
Kaynak: Dr. Hasan Moğol Antalya Tarihi Ankara 1997
Erdoğan KIRIMLIOĞLU
Tarih Araş. Şair- yazar
Köktürkler – Antalya
